Cassaveheksenbezemziekte en de impact op vrouwen en mannen in de teelt en verwerking

Jrg 23 no 1 april 2026

Tekst Henna Guicherit

Vorig jaar bereikten ons al berichten uit Brazilië en Frans – Guyana over de zich snel verspreidende cassaveheksenbezemziekte. Inmiddels heeft deze ziekte een grote impact op cassavetelers en verwerkers in de districten Marowijne, Commewijne, Wanica, Para, Saramacca, Brokopondo en Sipaliwini. Dit roept een alarmerend beeld op van voedsel – en bestaanszekerheid. Het vraagt om acute beleidsmaatregelen gericht op het indammen van de ziekte, het behoud van cassave variëteiten en ondersteuning van telers en verwerkers.

Een landelijke survey, die enkele weken geleden is uitgevoerd door een team van het ministerie van Landbouw, Veeteelt en Visserij (LVV) in samenwerking met het ministerie van Regionale Ontwikkeling en het Amazone Conservation Team, heeft symptomen van de ziekte geconstateerd. Laboratoriumonderzoek van materiaal verzameld in district Marowijne, verricht door het Centrum voor Landbouwkundig Onderzoek in Suriname, heeft de cassaveheksenbezemziekte bevestigd. Gevoeglijk kan daarom worden aangenomen dat de symptomen en de klachten van cassavetelers elders in het land de cassaveheksenbezemziekte betreffen. Telers worden door LVV geadviseerd de geïnfecteerde planten direct ter plekke te verbranden.

Rol van vrouwen

Agrarische vrouwen in de kuststrook en het binnenland leveren een aanzienlijke productieve bijdrage aan de productieketen van cassave. Zij spelen een onmisbare rol in het versterken van de cassavesector en moeten daarom als belangrijke stakeholders nu ook actief betrokken worden in beleid gericht op de bestrijding van de cassaveheksenbezemziekte en maatregelen die getroffen moeten worden voor het behoud van de cassavecultuur. 

In de genderarbeidsverdeling – de arbeidsverdeling tussen vrouwen en mannen – in de productieketen van de cassaveteelt en verwerking is de inzet van vrouwen groot. Vrouwen dragen voor het overgrote deel bij aan de voorziening van het plantmateriaal (cassavestokken) en spelen een hoofdrol in het sorteren, verpakken, verwerken en vooral de marketing. 

De verwerking tot kwak, cassavebrood, cassavemeel, kokori, chips en dosi is een vrouwenaangelegenheid. De veldproductie daarentegen is voornamelijk in handen van mannen. Echter, in district Marowijne zijn vrouwen wel actief betrokken bij de veldproductie.

Impact gigantisch

Vrouwen houden, vanwege hun reproductieve rol, in grotere mate dan mannen het huishouden draaiende. Wanneer nu als gevolg van de cassaveziekte hun inkomens verminderen of, in het ergste geval, wegvallen, heeft dit een directe impact op het bestedingspatroon van gezinnen. Gelukkig zijn er ook vrouwen die hebben geïnvesteerd in productiemiddelen en goederen om neveninkomsten te genereren zoals het borduren van pangi.

Anderzijds zullen mannen, die medeverantwoordelijk zijn voor hun gezin, harder moeten werken om het verlies in het gezinsinkomen te compenseren. Of mannen die verantwoordelijkheid nemen is mij niet bekend. 

Tania Lieuw A Soe, algemeen directeur van Surivit en voorzitter van Wi Uma Fu Sranan, maakt het mij onomwonden duidelijk: “De impact van de cassaveheksenbezemziekte op de verwerking is gigantisch. Het betreft niet zozeer de export als wel de beschikbaarheid van betaalbare baby opvolgvoeding (kokori). De traditionele kokori hebben wij geprofessionaliseerd, gecommercialiseerd en verrijkt. Nu de schaarste van cassave gigantisch is, is ook de impact gigantisch, want kinderen raken gewend aan bepaalde soort voeding en overstappen is niet alleen lastig, maar ook kostbaarder. Daarnaast derft onze fabriek behoorlijk wat inkomsten, terwijl je het personeel door moet betalen.” 

Cassave behoort naast pomtayer tot de belangrijkste aardvruchten in Suriname en wordt in alle districten geteeld. Het vormt – verwerkt tot kwak en cassavebrood – het basisvoedsel van duizenden binnenlandbewoners. Behalve voor eigen gebruik worden de cassaveknollen en verwerkte producten sinds jaar en dag afgezet op de markt. Ook cassavestokken zijn handelswaar. Voor de bewoners van Oost Suriname strekt de markt zich uit over de Marowijne en Lawa tot in Frans Guyana. Cassaveproducten vinden hun weg ook naar het Caribische gebied en Nederland. 

Fundamentele vragen

Door de cassaveheksenbezemziekte komen de voedselzekerheid en de bestaanszekerheid van vele huishoudens, die voor hun levensonderhoud afhankelijk zijn van dit knolgewas, onder druk. Wat moet je doen als je alle plantmateriaal hebt moeten verbranden en geen stokken meer hebt voor een nieuwe aanplant? Hoeveel cassavesoorten zullen deze ziekte overleven? Welke zelfvoorzienende alternatieven zijn er voor basisvoedsel cassave? Is hooglandrijst een alternatief voor gemeenschappen waar cassave een onlosmakelijk deel uitmaakt van hun eeuwenoude cultuur? Is er een bestrijdingsmethode in ontwikkeling en op korte termijn beschikbaar? Is het mogelijk stokken te importeren uit regio’s die vrij zijn van deze ziekte? Zijn er variëteiten die resistent zijn tegen de cassaveheksenbezemziekte? Is de cassavesector goed in kaart gebracht? 

Hopelijk komt er zo snel mogelijk antwoord op deze vragen en gaan de verantwoordelijke mensen van LVV in dialoog met de telers en verwerkers. Immers, zonder hen kan men geen beleid ontwikkelen gericht op het behoud en de versterking van de cassavecultuur. En die telers en verwerkers zijn niet alleen mannen, maar vooral ook vrouwen.

Het behoud en de versterking van de cassavecultuur vereisen, rekening houdend met de rol van vrouwen en mannen in de productieketen, acuut beleidsmaatregelen. Daarbij moet ook rekening worden gehouden met de factor klimaat. Deze dreigt de bestaande genderongelijkheid in de agrarische sector te vergroten. 

Vrouwen hebben – in vergelijking tot mannen – in mindere mate toegang tot een titel op de grond, kapitaal en technologie. Worden zij geconfronteerd met gewasziekten en – niet ondenkbaar – klimaatrampen, dan zijn zij niet in staat om op eigen kracht de schade te herstellen en de productie weer op gang te brengen.

Leren van hoe men in de buurlanden met deze cassaveziekte omgaat, kan zeker geen kwaad. In Noord Brazilië (district Amapá) worden noodmaatregelen uitgevoerd gericht op onder andere het indammen van de ziekte, het vernietigen van de besmette planten en het ontwikkelen van resistente variëteiten en het beschermen van de voedselzekerheid en lokale economieën van in het bijzonder Inheemse en Afro-Braziliaanse Quilombola – gemeenschappen.