Beter een goede buur dan een verre vriend(in)

Jrg 23 no 6, september 2026

Tekst Henna Guicherit

Beter een goede buur dan een verre vriend(in). Dit spreekwoord schoot mij te binnen toen ik de recente berichtgeving las over het grensprotocol dat in februari 2021 in Parijs officieel is ondertekend door toenmalig president Chandrikapersad Santokhi en de Franse president Emmanuel Macron. Van een goede buur mag worden verwacht dat hij toegankelijk is. Maar als ik in Albina de oversteek wil maken om een paar uurtjes te gaan ‘buren’ in Saint-Laurent-du-Maroni, stuit ik op een obstakel: een vereist visum. Zodra u de Franse helft van de Marowijnerivier bent genaderd, bent u in ‘Europa’, is mij in niet mis te verstane woorden duidelijk gemaakt. 

Grens
De staat Suriname en de Franse regering zijn in 2021 overeengekomen dat de grens, in overeenstemming met het Verdrag van 1915, is vastgesteld op de middellijn van de Marowijne- en de Lawarivier. Deze loopt dwars door het traditionele grondgebied van de Inheemsen en Marrons wiens grondenrechten nog steeds niet wettelijk zijn erkend.   

Europese regeringen voeren een antimigratiebeleid. Bovendien gaat men er op het Franse consulaat in Paramaribo van uit dat Surinamers die een visum aanvragen uit zijn op de lucratieve Franse sociale voorzieningen. Een goedgekeurde visumaanvraag geeft mij geen toegang tot Europees Frankrijk; ik ontvang uitsluitend een visum Pays d’Outre-Mer, dat geldig is voor het Frans-overzees gebiedsdeel.

Terwijl velen er al naar uitkeken om in de grote vakantie, zoals gebruikelijk, weer de Marowijnerivier over te steken voor een dagje aan de ‘Franse kant’, sprak de inmiddels vertrokken Franse ambassadeur, Nicolas de Bouillane de Lacoste, klare en ferme taal: “U bent illegaal als u ook maar één voet op Franse bodem zet zonder een visum.” Hoewel de meeste van ons hier wel van op de hoogte zijn, verkiezen wij toch de illegaliteit. De Franse visumprocedure vereist namelijk overlegging van een reeks documenten, waaronder bankafschriften, loonstroken of pensioen-AOV-afschriften van de afgelopen drie maanden, een hotelreservering en een ziektekostenverzekering. Deze procedure wordt niet alleen als veeleisend en tijdrovend ervaren, maar vooral als onrechtvaardig. Onze Franse buren volstaan bij binnenkomst in Suriname slechts met de betaling van de Entry Fee (een toegangstarief). Het mag dan niet verbazen dat velen uit Suriname de illegaliteit verkiezen en nagaan hoe ze de Franse grensautoriteiten te slim af kunnen zijn.  

Naleving en handhaving
Het is dus niet realistisch te veronderstellen dat de belanghebbende en rechthebbende inheemse en tribale grenspopulaties de kunstmatige grens over de middenlijn van de grensrivieren zullen kunnen naleven. Daarnaast lijkt mij de controle op het personen- en goederentransport over de vijfhonderdtien kilometer lange grens niet haalbaar. 

Het is ook niet duidelijk wat de impact van het grensprotocol op de grenspopulaties is. Immers het principe van Free Prior and Informed Consent (FPIC) is niet gerespecteerd. Een baselinestudie en impactanalyse ontbreken.

De inheemse en tribale populaties die al eeuwen in dit grensgebied wonen, hebben een grote mate van geografische mobiliteit en een eeuwenoude traditie van vrachtvaart. Moeten de ongeveer honderd vrachtvaarders, om aan het grensprotocol te voldoen, nu hun reis beginnen met een digitale grenskaart met tweeduizend tweehonderd en zevenendertig coördinaten en een GPS in de hand? Weet wel dat wanneer zij al manoeuvrerend door stroomversnellingen hun reisdoel moeten bereiken, zij op bepaalde trajecten, vanwege de bevaarbaarheid, niet kunnen voorkomen het Frans-Europese deel van de rivier te bevaren. 

Iedere schooldag maken ongeveer vijfhonderd schoolkinderen noodgedwongen de oversteek om in Frans-Guyana onderwijs te volgen omdat onze regeringen het op onderwijsgebied al decennia laten afweten. Wie in Oost-Suriname spoedeisende hulp nodig heeft, vindt zijn weg sneller naar het Centre Hospitalier Universitaire de Guyane in Saint-Laurent-du-Maroni dan naar het Academisch Ziekenhuis Paramaribo. Van jagers die aan de Lawa achter een horde pingo’s aanzitten die de rivier overzwemmen, kan niet worden verwacht dat zij rechtsomkeer zullen maken zodra zij de middellijn bereiken.  Inheemse en marronvrouwen hebben kostgronden op hun traditionele gronden aan de rechteroevers, op Franse bodem. De vrouwen in het Paamaka-gebied verkopen al sinds jaar en dag hun kwakproductie in Frans-Guyana. Zo verkopen de bewoners van Galibi hun vis en manja’s ook aan de Franse kant. Voetbalteams uit Galibi spelen regelmatig tegen teams aan de overkant en nemen deel aan de jaarlijkse Copa Yalimapo in Awala-Yalimapo. De vereiste Franse visumaanvraagprocedure lijkt mij voor al deze Surinamers een niet te overwinnen obstakel. 

FPIC en reciprociteit
De grenspopulaties zouden sinds 2018 regelmatig zijn geraadpleegd om hun belangen en opvattingen mee te nemen in de besluitvorming van het grensprotocol, aldus De Lacoste. Die raadpleging was ingegeven door conflicten die zich in 2018 hadden voorgedaan over enkele eilanden waar de grens dwars doorheen zou lopen. Maar niet op basis van het FPIC-principe. Er was geen sprake van vrije, voorafgaande en geïnformeerde toestemming.

Dat de grens wettelijk moet worden vastgesteld is geen discussiepunt. Maar alvorens het grensprotocol tot wet te verheffen, is het niet alleen raadzaam, maar ook vereist om prioriteit te geven aan de evaluatie van het traject dat sinds 2018 is afgelegd, mede vanuit de optiek van de mensen- en grondenrechten van de inheemse en tribale gemeenschappen in de grensregio. Overeenstemming kan niet bereikt worden zonder hun betekenisvolle participatie. Zonder hun cultuur, hun rechten en hun grondgebied, en zonder het fundamentele mensenrecht van FPIC daadwerkelijk te respecteren.

Het is gemakkelijk diplomatiek van de daken te roepen dat wij welkom zijn om ons vervolgens te confronteren met een procedure die zich vertaalt in slechts vier woorden: ‘u bent niet welkom’. De regering en De Nationale Assemblee hebben naar mijn mening de plicht ervoor zorg te dragen dat dit grensprotocol, na participatie van de leefgemeenschappen aan de Marowijne- en Lawarivier, zodanig wordt aangepast dat het personen- en goederentransport over de volle breedte van de grensrivieren niet wordt gehinderd. En dat reciprociteit wordt bedongen in het verkrijgen van legale toegang tot elkaars land.-.